هستی ابن عربی

علامه تهرانی در کتاب روح مجرد در توصیف سید هاشم حداد گوید:

« العارِفُ الكاملُ المُتَحقِّقُ بحَقيقَةِ العبوديّة‌، نُقطَةُ الوَحدَةِ بَينَ قَوْسَيِ الاحَديّةِ وَالواحِديَّة‌.»                      

(عارف کامل متحقق به حقیقت عبودیت و نقطه وحدت بین دو قوس احدیت و واحدیت.)

شیخ اکبر ابن عربی در فتوحات مکیه باب ۱۹۸ می گوید:

« مرتبه الهیت بر سه مرتبه است: باطن٬ ظاهر و وسط و آن(وسط) چیزی است که بدان ظاهر از باطن امتیاز می یابد و از آن جدا می شود و آن عبارت از برزخ می باشد. بنابراین آن را سویی به باطن و سویی به ظاهر است. بلکه خودش به عینه سو و وجه است و آن تقسیم بردار نیست و او انسان کامل است که حق تعالی آن را برزخ بین حق و عالم قرار داده است٬ به اسماء الهی که ظاهر شود حق است و به حقیقت امکان که ظاهر گردد خلق است و او را بر سه مرتبه قرار داده است: عقل و حس ـ که دو طرفند ـ و خیال٬ که برزخ و در وسط است بین معنی و حس.»

تحقیق و تبیین

مرتبه وسط که انسان کامل است چیزی نیست مگر بین حقیقت احدیت و واحدیت و یا باطن و ظاهر که این مرتبه چیزی نیست جز قرار گرفتن در دو طرف مانند حایلی است که جدا می کند ظاهر را از باطن ولی خود هیچ چیزی نیست در حقیقت مگر عین دو طرف. مانند مرز دو کشور که هیچ مقداری از خاک هیچ کدام از دو کشور را نمی پذیرد اما عین پذیرش دو کشور نیز هست. پس به انسان کامل است که حق از خلق تمیز پیدا می کند و ظاهر از باطن و احدیت از واحدیت. و تمام اسماء الهیه جز احد بواسطه انسان کامل متعین می شود و اگر انسان کامل نبود الله بود و هیچ چیزی با او نبود و هیچ تعینی و به تحقیق که الان نیز همینطور است.

فرق انسان و انسان کامل

شیخ اکبر در ادامه همان باب (باب ۱۹۸) می نویسد:

« و او انسان کامل است و ما از آن جهت کامل گفتیم که گاهی با مشبه به ( مانند شده به او ) در صورت اطلاق می شود چنانچه که در مورد زید می گویی او انسان است و در مورد عمرو او انسان است در حالیکه در زید حقایق الهی ظاهر شده و در عمرو ظاهر نشده است. پس عمرو در واقع حیوانی است در شکل انسان. چنانکه که گوی در گردش مانند فلک است اما کمال فلک کجا و گوی کجا؟ یعنی کامل کجا؟ بنابراین انسان به سبب رتبه اش مراتب^۱ را حائز گشت.»

۱. مراتبی که انسان حایز می شود به جهت رتبه نه به جهت درج در جنس حیوانیت:

^۱عقل اول( قلم٬ حق مخلوق به٬ ...)^۲ نفس کلی(لوح محفوظ)^۳ طبیعت^۴ هباء^۵ جسم^۶شکل^۷عرش^۸کرسی^۹فلک اطلس ^۱۰ فلک ستارگان ثابت^۱۱آسمان اول تا هفتم^۱۲ کره آتش^۱۳کره هوا^۱۴کرهآب^۱۵خاک^۱۶معدن ^۱۷نبات^۱۸حیوان^۱۹فرشته^۲۰جن^۲۱بشر^۲۲مرتبه(توضیح مفصل آن در باب معرفت نفس فتوحات مکیه آمده است.)